Osmanl? Modernle?mesinde Tereddüt ve Teceddüt Y?llar? (1768-1908)

“?nsanl?k tarihini salt Bat? medeniyetini merkeze alarak de?erlendiren ve olu?turdu?u akademik tekellerle modernle?me sürecini temellük eden, bu sürece entegrasyonda geciken devlet ve toplumlar? ötekile?tirip az geli?mi? yap?lar ya da ba??ml? de?i?kenler kategorisinde yarg?layan anlay??, art?k geçerlili?ini yitirmi?tir. Bu ba?lamda Bat? eksenli ve Avro-Amerikan merkezci tekçi-tekelci modernle?me paradigmas? do?rultusunda Osmanl? devlet akl?n?, bürokratik birikimini, iç dinamiklerini, de?i?imin-dönü?ümün tabii bir ihtiyaç oldu?unu ve özellikle d?? dünyaya entegre olma konusundaki çabalar?n? göz ard? ederek kaleme al?nm?? siyasi-sosyal tarih anlat?lar?n?n art?k pek de anlaml? olmad??? üzerinde geni? bir mutabakat mevcuttur.” Bu çal??ma Devlet-i Aliyye’nin gölgesinin uzad???, eski kudretinden h?zla uzakla?t??? ve zevâle yakla?t??? y?llar?n hikayesidir. Çal??man?n temel hedefi, malumu ilamdan ziyade Devlet-i Aliyye’nin 1768-1908 y?llar? aras?ndaki modernle?me çabalar?n? di?er bir ifadeyle teceddüt (reform, ?slahat, yenilik) azminin giderek güçlendi?i fakat tereddütlerini de tam anlam?yla gideremedi?i devrin siyasi tarihini çok yönlü olarak de?erlendirmektir. XVIII. yüzy?lda ya?anan Ayd?nlanma, Sanayi Devrimi ve Frans?z ?htilâli, mikro ölçekte idari zihniyetin, rejim biçimlerinin, sosyal yap?n?n, kentle?menin, fert-devlet ve üretim-tüketim ili?kilerinin; makro ölçekte ise devletleraras? münasebetlerin çerçevesinin yeniden belirlenmesini zorunlu k?lm??t?r. XIX. yüzy?l?n siyasi-sosyal mecras?n? belirleyen bu süreç, küresel ölçekteki radikal de?i?imleri tercihten ziyade zarurete dönü?türmü?tür. XIX. yüzy?l Osmanl? tarihini ‘az geli?mi?lik’ parantezine alarak ve küresel çaptaki de?i?im ve dönü?ümü göz ard? ederek bu süreci Osmanl?lar?n zafiyeti perspektifinden de?erlendirmek, Bat?-merkezci modernle?me paradigmas?n?n a??r? parlat?ld??? döneme mahsus, sorunlu bir yakla??md?r. Osmanl? dünyas?ndaki s?naî, kültürel, sanatsal ve sosyal geli?meleri d??ar?da b?rakan, salt siyasi olaylar?n ve özellikle de sava?lar?n sonuçlar? esas al?narak yap?lan periodizasyonun da gerçekçi olmad??? ve birçok soruyu cevaplamakta yetersiz kald??? aç?kt?r. XVIII. ve XIX. yüzy?l Osmanl? tarihi, her alanda kabuk de?i?tiren, K?nûn-? kadîm ile sembolize edilen idari zihniyetini, geleneksel kurumlar?n? ve sosyal yap?s?n? zaman?n ruhu do?rultusunda dönü?türen büyük bir imparatorlu?un ‘en uzun yüzy?l?’n?n sanc?l? hikayesidir. Osmanl? Modernle?mesinde Tereddüt ve Teceddüt Y?llar? (1768-1908), çoklu modernle?me süreçlerinin mevcudiyeti, her devlet ve toplumun farkl? iç dinamiklerinin bulundu?u ve de?i?im-dönü?ümün evrensel bir olgu oldu?u gerçe?inden hareketle, Devlet-i Aliyye’nin yakla??k 150 y?ll?k ayakta kalma mücadelesini ve modernle?me çabalar?n? di?er bir ifadeyle ‘tereddüt ve teceddüt y?llar?n?’ ele al?yor.